از همان روزهای نخست انقلاب ۵۷، که گروه‌هایی در میان انقلابیون تلاش داشتند سبک زندگی شهروندان را به یک سلیقه‌ی خاص محدود سازند، مقاومت در برابر این جریان نیز ایجاد شد. این مقاومت در میان رهبران انقلاب مانند آیت‌الله طالقانی تا تجمع گسترده‌ی زنان در هشتم مارس طیف گسترده‌ای را شامل می‌شد. سبک مقاومت نیز […]

قدرت سیاسی تنها در قوانین و نهادهای رسمی اعمال نمی‌شود؛ بلکه در شیوه‌ی سازمان‌دهی فضاها، تنظیم حرکت‌ها و تعیین حدود حضور اجتماعی نیز خود را نشان می‌دهد. یکی از راه‌هایی که می‌توان از خلال آن منطق عمل قدرت را مشاهده کرد، بررسی لحظاتی است که یک مکان، نه به‌عنوان یک ساختمان، بلکه به‌عنوان یک فضای […]

پس از آتش‌بس در ایران، سیاستگذاری عمومی به‌ویژه در خصوص فضاهای عمومی و مشاغل خدماتی دستخوش تغییرات گسترده‌ای شد. پس از سال ۱۴۰۱، با قدری کجدار و مریز، سیاستی که علی مطهری از آن با عنوان «سعه صدر نظام» یاد می‌کرد در دستور کار قرار گرفته بود و سختگیری‌های پیشین تا حدی تعدیل شده بود. […]

در سال‌های اخیر، یکی از تغییرات مهم در شیوه‌ی اعمال سیاست‌های کنترل اجتماعی در ایران، گسترش مسئولیت صاحبان کسب‌وکار نسبت به رفتار افرادی است که نه کارمند آن‌ها هستند و نه لزوماً تحت اختیار یا نظارت حقوقی آنان قرار دارند. صاحب یک رستوران، کافه، باشگاه، مرکز گردشگری یا برگزارکننده‌ی یک تور، به تدریج با وضعیتی […]

مقدمه: دو حرکت مکمل در زبان قدرت در ادبیات رسمی جمهوری اسلامی، «هنجارشکنی» ظاهراً واژه‌ای ساده برای توصیف خروج از قواعد پذیرفته‌شده‌ی اجتماعی است. اما این ظاهر جامعه‌شناختی، کارکرد سیاسی و کیفری آن را می‌پوشاند. در بخشی از گفتار سیاسی سال‌های اخیر، مصداق کانونی هنجارشکنی زمانی پدیدار می‌شود که نقد از ارزیابی یک تصمیم یا […]

در ماه‌های اخیر و هم‌زمان با فروکش کردن جنگ، آن‌چه در خیابان و اینستاگرام و فضای مجازی دیده می‌شود بازگشت تمرکز حاکمیت از خاک ایران  به داخل شهر است؛ از پلمب کافه‌ها و کافه‌کتاب‌ها در سنایی و ایرانشهر تا برخورد با تورهای گردشگری و مسدود سازی صفحات بلاگرها و کسب‌وکارهای اینترنتی، این هم‌زمانی تصادفی نیست. […]

به دلیل عدم شناخت کافی درحیطه‌ی مسائل مربوط به یارسان، معمولا نیاز است که چند قدم به عقب‌تر رفته و با نگاهی اجمالی به فلسفه‌ی آیین یاری، سوال‌های احتمالی ذهن خواننده، تا حد امکان پاسخ داده شود. اما هدف از این نوشته پرداختن به مسائل بنیادی و اعتقادی و آیینی یارسان نیست و این بار […]

تصوف، عرفان، درویشی و برخی اسامی دیگر، اشاره به مکتبی از دین اسلام دارد که بنا بر رویه هر سلسله از این مکتب -که من بعد به عنوان تصوف از آن یاد می کنیم-، در مذاهب مختلفه دین اسلام اعتقاد دارد که دستورات شرع، حداقل لازم برای یک مسلمان برای سبک زندگی در این جهان […]

دنبال کردن بازداشت‌های مسیحیان در ایران به روشنی نشان می‌دهد که در سال‌های اخیر مقامات دولتی ایران جامعه‌ی مسیحی را هدفی برای سرکوب قرار داده‌اند. گزارش‌ها حاکی از آن است که از ماه می تا آگوست 2016 ، 79 شهروند مسیحی دستگیر شدند و تعداد عمده‌ی این شهروندان مورد بازجویی قرار گرفته‌ و روانه‌ی زندان […]

جنوب ایران، به‌منزله‌ی گره‌گاه مرز، نفت و قومیت، نمونه‌ی بارز پارادوکسی است که اقتصاد سیاسی ایران را توضیح می‌دهد: «وفور منابع در برابر فقر محلی». این پارادوکس نه تصادفی است و نه صرفاً نتیجه‌ی کمبود منابع طبیعی در سایر مناطق، بلکه بازتاب سازوکارهای رانت‌محور و تمرکزگرای بودجه‌ای است که از دوره‌ی پهلوی به ارث رسیده […]

مکران، منطقه‌ای در جنوب شرقی ایران است که از تنگه‌ی هرمز به سمت شرق امتداد یافته و از میناب آغاز شده، تا رود سند در بلوچستان پاکستان ادامه می‌یابد. این منطقه به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی خود از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و به‌عنوان یک آبراه بین‌المللی شناخته می‌شود. مکران برای ایران و پاکستان ارزشی راهبردی […]

چندی پیش، سخنگوی دولت اعلام کرد که دولت پزشکیان قصد دارد پایتخت را از تهران به منطقه‌ی مکران انتقال دهد و این موضوع در حال بررسی است.(۱) کشورهای زیادی در طول تاریخ بنا به دلایلی پایتخت‌های خود را تغییر داده‌اند، دلیل مهم آن‌ها افزایش جمعیت در پایتخت و توسعه متوازن در کشور بوده است. در […]

هستی و جوهره‌ی قصاص از گذشته‌های دور بر یک قانون طبیعی بنا شده است: «بکشی کشته می‌شوی، چشم در برابر چشم و دندان در برابر دندان». این قانون مشهور پیش از ظهور ادیان ابراهیمی نیز وجود داشته؛ در سنگ‌نگاره‌های تاریخی –از جمله لوح حمورابی که امروزه در موزه‌ی لوور فرانسه نگهداری می‌شود (مربوط به ۱۸۰۰ […]

خبرگزاری‌های داخلی از ابلاغ شیوه‌نامه‌ی «احراز توبه» توسط رئیس قوه‌ی قضاییه خبر داده‌اند. هرچند علت این ابلاغیه تاسیس شرعی و قانونی توبه در مراجع قضایی عنوان شده و به نقش بسزای آن در اصلاح و تربیت مرتکبان جرم و پیشگیری از ارتکاب مجدد جرم اشاره شده است، اما در زمینه‌ی آزادی ادیان و مذاهب، می‌تواند […]

سال ۲۰۲۳ میلادی نیز با تمام فراز و نشیبش گذشت. سالی که در ایران تحت تاثیر جنبش اعتراضی روی داده در سال میلادی پیشش بود و البته در آن برخورد قهری با معترضان ادامه داشت. سالی که بسیاری از معترضان جنبش اعتراضی سال۱۴۰۱ هم‌چنان در بند بودند و با احکام سنگینی توسط دادگاه‌های انقلاب مواجه […]

در جریان اعتراضات اخیر شاهد وقایع تلخ و اقدامات فراقانونی بسیاری در ایران بودیم. یکی از این موارد محدودیت در درمان معترضین به اشکال متفاوت بود. بر اساس گزارش‌های منتشرشده از همان روزهای اول شروع اعتراضات، نیروهای انتظامی و امنیتی به بیمارستان‌هایی که معترضین مجروح به آن‌ها منتقل شده بودند حمله و صحنه‌های دل‌خراشی را […]

پس از جمع‌آوری ناگهانی و بی‌سر‌و‌صدای واکسن ایرانی «پاپیلوگارد» از داروخانه‌های کشور، زنانی که برای پیشگیری از ابتلا به ویروس اچ.پی.وی (HPV) چشم‌انتظار واکسیناسیون ملی بودند، ناچار شده‌اند به واکسن‌های خارجی با قیمت‌هایی چندین برابر روی بیاورند؛ واکسن‌هایی که تهیه‌ی آن‌ها با وضعیت اقتصادی بسیاری از زنان سازگار نیست. در چنین شرایطی که دسترسی به […]

زنانه‌شدن سالمندی، جامعه‌ی جهانی را با چالش‌هایی کلان مواجه ساخته؛ مشکلاتی که جامعه‌ی ایران نیز از آن مستثنی نیست. اگرچه در سایر کشورهای جهان برای مقابله با زنانه‌شدن سالمندی و مدیریت این بحران، استراتژی‌ها و سیاست‌های کارآمد در نظر گرفته شده، اما در ایران، این بحران چهره‌ی تکان‌دهنده‌ی خود را در فزونی روز افزون سالمندان […]

در حالی که الگوهای سنتیِ گردشگری انبوه عمدتاً بر پایه‌ی مصرف‌گرایی استوارند، رویکرد خاصی از گردشگری داوطلبانه در دهه‌های اخیر گسترش یافته است که بنیان آن بر تبادل غیرپولی استوار است. ​بر اساس این رویکرد ساختاریافته، گردشگر به‌جای ایفای نقش یک مصرف‌کننده‌ی منفعل و پرداخت هزینه برای اقامت و خوراک، بخشی از زمان، تخصص و […]

آلودگی هوا در دهه‌های اخیر به یکی از پایدارترین و پیچیده‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی و اجتماعی در شهرهای بزرگ ایران تبدیل شده است؛ چالشی که اگرچه در ظاهر مسئله‌ای مرتبط با محیط زیست و بهداشت عمومی به نظر می‌رسد، اما در تحلیل جامعه‌شناختی به‌مراتب فراتر از یک بحران اکولوژیک عمل می‌کند. آلودگی هوا امروز در مقام […]

شاید هیچ ابزاری بهتر از «آفتابه» نتواند نحوه‌ی حکمرانی و مدیریت آب در ایران را به‌نمایش بگذارد. این‌که سابقه‌ی تاریخی آفتابه دقیقاً به دوران کدام پادشاه برمی‌گردد روشن نیست، اما همین که نامش می‌آید، برای بسیاری بی‌اختیار تصویر آیت‌الله روح‌الله خمینی زنده می‌شود؛ عکسی که ماه‌ها پیش از بازگشت او به ایران گرفته شد. آفتابه […]

هر بار حکومت بهانه‌ای تازه برای گرفتن جان انسان‌ها پیدا می‌کند؛ حکومتی که در تمام عمر خود نشان داده ارزشی برای حیات شهروندان قائل نیست. تازه‌ترین نمونه‌اش در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران آشکار شد؛ جایی که روشن شد سال‌ها بودجه‌های کلان پدافند غیرعامل یا صرف اموری نامعلوم شده یا اساساً کارکردی برای […]

در پی تشدید تنش‌های نظامی و حملات ایالات متحده آمریکا و اسرائیل، روند برخورد قضایی با اتهام «جاسوسی» و «همکاری با دولت‌های متخاصم» در ایران وارد مرحله‌ای تازه شده است. آن‌چه بیش از خود قوانین محل بحث قرار گرفته، نحوه‌ی اجرای آن‌هاست: رسیدگی‌های سریع، نبود شفافیت و محدودیت دسترسی متهمان به روندهای دفاعی استاندارد؛ عواملی […]

برای فهم سازوکار قدرت در جمهوری اسلامی، هیچ نقطه‌ای به اندازه‌ی اعدام اهمیت ندارد، زیرا اعدام در این نظام فقط یک مجازات قضایی نیست، بلکه ابزاری سیاسی برای ساختن ترس، خاموش‌کردن مخالفت و راندن جامعه به سکوت و حاشیه‌نشینی است. هر بار که جمهوری اسلامی در موقعیت بحران، جنگ یا بی‌ثباتی قرار گرفته است، این […]

کتاب‌های فرهنگ اصطلاحات تخصصی هر حوزه‌ای را که ورق بزنید، اثری از اصطلاح «اینترنت طبقاتی» و معنای دقیق آن پیدا نخواهید کرد. حاکمان جمهوری اسلامی اما با اجرای این پروژه در طی حدود ۲۰ سال اخیر، جامعه‌ی کاربران اینترنت در ایران را ناچار به گزینش اصطلاحی برای توصیف آن کرده‌اند. اینترنت طبقاتی، پروژه‌ یا بهتر […]

مرکز پژوهش‌های مجلس پژوهشی را منتشر کرده که اعلام می‌کند نزدیک به ۵۵% رتبه‌های زیر سه‌هزار کنکور سراسری از دو دهک بالای اقتصادی ایران است و هشدار می‌دهد که سطح دسترسی به آموزش عالی در ایران –چه از نظر کمی چه از نظر کیفی— به صورت معناداری ناعادلانه است. یک دلیل عمده برای این شکاف […]

در دوران جنبش مهسا، دانشگاه‌های ایران، یکی از اصلی‌ترین سنگرهایی بودند که صدای فریاد «زن، زندگی، آزادی» در آن از سوی دانشجویان و اساتید بلند شد. مطالبات این بخش از جامعه‌ی علمی کشور، کاملاً در راستای مطالبات مردم بود؛ خواسته‌هایی که هزاران نفر را در شهرستان‌ها و روستاها از خانه‌هایشان روانه‌ی خیابان‌ها کرد. بسیاری از […]

جشنواره‌ی فیلم فجر در عمر ۴۴ ساله‌اش دوران‌های مختلفی را پشت‌سر گذاشته است که بنابر مستندات موجود در کارنامه‌ی این جشنواره‌ی حکومتی، من آن را به سه دوره‌ی اصلی تقسیم می‌کنم: ۱) دوران عداوت و رفاقت؛ ۲) دوران فلاکت؛ ۳) دوران نکبت. دوران نخستِ این جشنواره از بهمن ۱۳۶۱ آغاز شد. در این دوره، با […]

سینمای زیرزمینی ایران، به عنوان حوزه‌ای نیمه‌مستقل و غالباً حاشیه‌ای از تولیدات سینمایی کشور، همواره در تقاطع محدودیت‌های قانونی، فشارهای فرهنگی و بازنمایی‌های رسانه‌ای حرکت کرده است. این فیلم‌ها، که خارج از سازوکار رسمی سینمای ایران تولید می‌شوند، نه‌تنها عرصه‌ای برای بیان تجربه‌های اجتماعی و زیست‌بومی واقعی فراهم می‌آورند، بلکه به‌مثابه‌ی محملی برای نقد ساختارهای […]

در دل شب، صدای آژیرها از خواب شهرها عبور می‌کند. آسمان در آتش است، دیوارها می‌لرزند و سکوت خانه‌ها شکاف برمی‌دارد. جنگ، این واژه‌ی بی‌رحم تکرارشونده، دوباره از خواب تاریخ بیدار شده و بر جان انسان‌ها سایه انداخته است. اما در میان ویرانی، در پشت خاکستر، در سکوت پناهگاه‌ها یا روی دیوارهای خیابان‌های نیمه ‌ویران، […]

ادبیات داستانی در ایران با نگاه اکثریت و تعریف آن از صداها و روایت‌های مورد توجه عموم جامعه گره خورده است. به این ترتیب جامعه یا جوامعی که جزئی از این اکثریت محسوب نمی‌شوند، جایی در صحنه‌ی ادبی آن نیز ندارند. جوامع به حاشیه رانده شده در هر کشوری علاوه بر آن‌که از دایره‌ی قدرت، […]

آزار جنسی در محیط کار خطری است که باعث کاهش کیفیت زندگی شخصی و کاری می‌شود، رفاه زنان و مردان را به خطر می‌اندازد، برابری جنسیتی را تضعیف می‌کند و هزینه‌هایی را بر شرکت‌ها و سازمان‌ها تحمیل می‌کند. در سال‌های اخیر جنبش‌هایی در جهان شکل گرفته است که باعث توجه بیش‌تر به این واقعیت شده […]

مهاجرت پدیده‌ای است که در فرهنگ و تاریخ بشر و البته ایرانیان سابقه‌ای به درازنای تاریخ دارد (پرچم‌دار ادبیات مهاجرت در ایران، نویسندگان شهیر و نامی چون بزرگ علوی و صادق هدایت بودند). با بررسی تمام جوانب آن، آشکار است که انگیزه‌های مهاجرت [اجباری] در سال‌های اخیر از میهنمان بیش از هر مطلب دیگری وابسته […]

حمایت از کرامت انسانی، یکی از اصول بنیادین حقوق بین‌الملل حقوق بشر و مبنای رفتار با اشخاص محروم از آزادی است. محرومیت از آزادی صرفاً ناظر بر سلب آزادی رفت‌وآمد است و دولت‌ها هم‌چنان مکلف‌اند حقوق اساسی زندانیان، از جمله حق بر سلامت، امنیت، کرامت انسانی و برخورداری از رفتار انسانی را تضمین کنند. با […]

تعاملات اولیه‌ی والد-فرزند، پایه و اساس تحول روانی و اجتماعی کودک را در بستر جامعه شکل می‌دهد. ​بااین‌حال، مواجهه با یک ناهنجاری عصبی‌رشدی در کودک، این ساختار شناختی و اهداف پیش‌فرض والدگری را با چالش‌های اساسی روبه‌رو می‌سازد. اختلال طیف اوتیسم گروهی از شرایط عصبی‌رشدی پیچیده است که با نقص پایدار در برقراری تعاملات اجتماعی، […]

جنگ با تخریب زیرساخت‌ها، جابه‌جایی گسترده‌ی جمعیت، فروپاشی فعالیت‌های اقتصادی، اختلال در نظام‌های آموزشی و بهداشتی و گسست شبکه‌های اجتماعی، بازار کار را به‌طور بنیادین دگرگون می‌کند. هرچند پیامدهای جنگ تمامی اقشار جامعه را تحت تاثیر قرار می‌دهد، اما آثار اقتصادی آن برای زنان ابعاد عمیق‌تر و ماندگارتری دارد؛ زیرا زنان نه‌تنها در هر دو […]

میزان پایبندی یک نظام حقوقی به حاکمیت قانون را نمی‌توان صرفاً از خلال قوانین کیفری یا آرای دادگاه‌ها سنجید، بلکه یکی از دقیق‌ترین معیارهای ارزیابی آن، نحوه‌ی رفتار با افرادی است که به هر دلیل از آزادی محروم شده‌اند. زندان، برخلاف تصور رایج، فضایی خارج از قلمرو حقوق نیست، بلکه محیطی است که دولت بیش […]

در تیرماه گذشته، وقایعی در زندان وکیل‌آباد مشهد رخ داد که در تاریخچه‌ی این زندان کم‌تر سابقه داشته است. هنوز بازداشتی‌های اعتراضات دی‌ماه گذشته به‌طور گسترده در این زندان حضور دارند. هرچند شمار بازداشتی‌ها در این مدت از بیش از هزار نفر به حدود چهارصد نفر کاهش یافته است، اما فرآیند رسیدگی قضایی بسیاری از […]

زندان انفرادی چیست، چه شرایطی دارد، ماهیتاً شکنجه است یا کیفر، و چگونه زندانی را از پا درمی‌آورد و روان او را دستخوش آشوب می‌کند؟ تنهایی و قطع پیوند با جهان چگونه بشر را از پای درمی‌آورد و جمهوری اسلامی چرا در مجموعه‌ی بی‌بدیل و پیشرفته‌ی شکنجه‌های جسمانی و روحی‌اش، مخالفان خود را بیش از […]

جنگ‌ها در اقتصاد مدرن، دیگر صرفاً رویدادهایی نظامی نیستند، بلکه پدیده‌هایی چندبعدی‌اند که ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و نهادی را به‌طور هم‌زمان تحت تاثیر قرار می‌دهند. در مورد ایران کنونی، در سال ۱۴۰۵، این ویژگی به‌وضوح قابل مشاهده است؛ جایی که اقتصاد پیشاپیش با عدم تعادل‌های مزمن مواجه بوده و جنگ به‌عنوان یک «شوک تشدیدکننده» عمل […]

در سال‌های اخیر، وضعیت صندوق‌های بازنشستگی، به‌ویژه صندوق ذخیره‌ی فرهنگیان و عملکرد سازمان تامین اجتماعی، توجه بسیاری از پژوهشگران، فعالان اجتماعی و اعضای این صندوق‌ها را به‌خود جلب کرده است. اهمیت این موضوع نه‌تنها در ابعاد نظری، بلکه در حیطه‌ی عملی نیز ملموس است، زیرا پیامدهای بحران‌آفرین آن، پایداری مالی بازنشستگان و اعتماد بین‌نسلی را […]

در دهه‌های اخیر، صندوق‌های بازنشستگی کشور به‌ویژه صندوق بازنشستگی کشوری، سازمان تامین اجتماعی و صندوق بازنشستگی نیروهای مسلح با بحران ساختاری عمیقی مواجه شده‌اند؛ بحرانی که ریشه در ناترازی مزمن منابع و مصارف، سیاست‌های غیرکارشناسی و ضعف حاکمیت شرکتی در مدیریت این نهادها دارد. سهم پرداختی بودجه‌ی عمومی برای پوشش کسری صندوق‌ها در سال‌های اخیر […]

«ما به کودکان خود، که آسیب‌پذیرترین شهروندان جامعه‌اند، زندگی‌ای عاری از خشونت و ترس مدیون هستیم.» — نلسون ماندلا   بررسی عملکرد انجمن حمایت از حقوق کودکان در سال ۱۴۰۴ و قرار گرفتن آزار جنسی کودکان در صدر موضوعات پرونده‌های ارجاع‌شده به واحد حقوقی این انجمن، پرده از یکی از جدی‌ترین چالش‌های حوزه‌ی حقوق کودک […]

در نخستین ساعات عملیات نظامی موسوم به «خشم حماسی»  که در تاریخ نهم اسفندماه ۱۴۰۴ خورشیدی برابر با ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ میلادی آغاز شد، گستره‌ای از حملات هوایی و موشکی، زیرساخت‌های مختلفی را در سراسر ایران هدف قرار داد. در این میان، شهرستان میناب واقع در استان هرمزگان، به دلیل مجاورت استراتژیک با زیرساخت‌های لجستیکی […]

کودکان از جمله نخستین قربانیان جنگ‌اند؛ چه خود در جنگ حاضر باشند و چه بر اثر تهاجمی از سوی جنگ کشته شوند؛ چه خود مسلح باشند و به سویی شلیک کنند و چه در جنگ حاضر نباشند و در کشاکش آن کشته یا زخمی شوند. حتی شاهد فاجعه‌ی جنگ بودن نیز برای کودکان کافی است […]

در سال‌های اخیر، جمهوری اسلامی گام‌های بلندی در بهره‌گیری از فناوری‌های نوین برای نظارت و کنترل اجتماعی برداشته است. این روند که ریشه در تحولات جهانی و نیازهای به‌زعم حکومت داخلی دارد، در دوره‌های مختلف با سرعت‌های متفاوتی دنبال شده، اما آن‌چه آن را به موضوعی برجسته تبدیل کرده، شتاب فزاینده‌ای است که پس از […]

جنگ تنها شهرها را ویران نمی‌کند. بحران تنها نظم سیاسی یا اقتصادی را از هم نمی‌پاشد. شاید عمیق‌ترین اثر بحران، جایی باشد که کم‌تر دیده می‌شود: لحظه‌ای که انسان درمی‌یابد دیگر نمی‌تواند همه‌ی آن‌چه را برایش ارزشمند است، هم‌زمان حفظ کند. در زندگی عادی، بسیاری از انتخاب‌های اخلاقی چندان دشوار به نظر نمی‌رسند. کمک کردن […]

در حالی که الگوهای سنتیِ گردشگری انبوه عمدتاً بر پایه‌ی مصرف‌گرایی استوارند، رویکرد خاصی از گردشگری داوطلبانه در دهه‌های اخیر گسترش یافته است که بنیان آن بر تبادل غیرپولی استوار است. ​بر اساس این رویکرد ساختاریافته، گردشگر به‌جای ایفای نقش یک مصرف‌کننده‌ی منفعل و پرداخت هزینه برای اقامت و خوراک، بخشی از زمان، تخصص و […]